Spomenici kulture
Bogorodičina crkva, ul. Patrijarha Rajačića 4
Građena je nastojanjem istovernih Srba, Cincara i Grka i uglavnom je 1780. godine završena. Monumentalna poznobarokna crkva kasnije je dobila (1788) bogato izrezbareni ikonostas, rad novosadskog majstora Aksentija Markovića, koji je 1815.godine oslikao jedan od najpoznatijih srpskih klasicističkih slikara tog vremena – akademski umetnik Arsenije Teodorović. Iste godine postavljeno je veliko zvono (postoji i danas) koje podseća na pobedu koalicije evropskih država u ratu s carem Napoleonom. Veliku svodnu fresku iznad soleje (prostor ispred oltara) uradio je zemunski slikar Živko Petrović, a zidne slike, u tehnici al seko – 1937. godine ruski slikar Andrej Bicenko. U porti je 1822. godine Srpska crkvena opština podigla novu jednospratnu klasicističku zgradu za Srpsku i Grčku školu. U njoj je 1825.god. osnovana Slovenosrpska biblioteka (danas Biblioteka «Sveti Sava»).
Dom Srpske pravoslavne crkvene opštine, ul. Svetosavska 22
Na zapadnoj strani Bogorodičine crkve je, na čelu bloka između tri ulice, na proširenom zemljištu stare crkveno-školske zgrade iz 1822. godine, prema planovima zemunskog inženjera Koste Atanackovića-Stanišića 1909. godine, sagrađena za proširene potrebe Crkvene opštine i njene Srpske škole, za ono vreme reprezentativna spratna zgrada. Jednospratnica je oblikovana u duhu neoromantizma i odlikuju je razuđena fasada s glavnim ulazom i bogato stilskim obrađenim završnim vencem.
Ostaci srednjovekovne tvrđave
Ostaci nekadašnjih bedema najstariji su vidni znaci daleke prošlosti grada. Izvesno je da je istureni deo lesnog platoa bio nastanjen i utvrđivan još u praistoriji, a i u vreme Rimljana. Utvrde se pominju u hronikama u vezi s Prvim krstaškim ratom 1089. godine i u XII veku, kad su se vodili ratovi za prevlast između Vizantije i Ugarske. Postojeće zidine s četiri kružne kule, tzv. gotskog tipa, podignute na prelazu iz XIV u XV vek, u vreme prodora Turaka na Savi i Dunavu. Godine 1521. opseli su Beograd i napali odbranu Zemuna. Poslednji otpor pružili su šajkaši pod vođstvom braće Skobalić. U vreme vladavine Turaka utvrđenje je zapušteno i kad je 1917. godine austro-nemačka vojska konačno preotela Zemun, ostaci bedema su izgubili značaj.
Zemunska milenijska kula na Gardošu
U centralnom delu utvrđenja kvadratne osnove, mađarske vlasti su 1896. godine u mešavini istorijskih stilova podigli memorijalni spomenik u obliku kule (visine 36 m) kojim su obeležile hiljadugodišnjicu svoje državnosti i dužu pripadnost ovih krajeva Ugarskoj. Milenijski spomenik bio je oštećen ratne 1914. godine u sukobu Srbije i Austro-Ugarske, a u posleratnom vremenu oštećenja su sanirana. Poslednji put temeljitije je uređivana 1962. godine i otvorena je za posetioce. U kuli na Gardošu bili su turistički punkt i ateljei dva zemunska slikara.
Svetonikolajevska crkva, ul. Njegoševa 43
Sagrađena je na mestu pređašnjih hramova 1752. godine i ima sve odlike baroknih crkava podizanih u vreme Vojne granice. Bogati višepojasni ikonostas oslikao je 1762. god. obrazovani slikar Dimitrije Bačević, koji se ubraja u najistaknutije slikare prelaznog doba od tradicionalne umetnosti do baroka. Zidne slike i niz ikona, među njima i celivajuće, radio je Zemunac Živko Petrović (+1868). U velikom požaru 1867.godine izgoreo je prvobitni zvonik. Prilikom obnove, do 1870.godine radi stabilnosti građevine na južnoj i severnoj fasadi, izgrađeni su kontrafori. Početkom 30-tih godina XX veka umesto starih prozora s rešetkama od kovanog gvožđa ugrađeni su vitraži s likovima svetaca prema predlošcima slikara Milenka Đurića u poznatoj somborskoj radionici porodice Stanišić. U crkvi su sačuvani predmeti, među njima crkvene knjige i esnafski barjaci, koji su značajni za kulturnu i privrednu istoriju i zato je u celini dragocen spomenik kulture.
Kuća porodice Karamata, ul. Karamatina 17
Jedna od malobrojnih gradskih kuća u najstarijem delu Zemuna. Sastoji se iz tri dela. Najveći i najviši deo, jednospratnicu s visokim dvogubim krovom, podigao je 1763.godine imućni trgovac Kuzman Jovanović. Deceniju kasnije kupio ju je trgovac Dimitrije Karamata, doseljenik iz Katranice (danas Pirgi) u Grčkoj Makedoniji, čiji je sin Jovan 1827.godine dozidao sprat u srednjem delu i prema utrošenim sredstvima može se reći da je izvršio rekonstrukciju objekta u celini. Tada je zgrada s tipičnim odlikama baroka dobila fasadu oblikovanu u duhu klasicizma. Reprezentativna zgrada vezana je za više istorijskih događaja i ličnosti. U vreme austrijsko-turskog rata 1788/89.god. u njoj su boravili car Josif II, potonji car Franc I, feldmaršal Lasi, a zatim feldmaršal Laudon sa štabom Glavne austro-nemačke vojske prema Srbiji, odnosno Turskoj. U vreme Srpskog pokreta u Austriji 1848/49.godine bila je stanište patrijarha Josifa Rajačića i dela članova Glavnog odbora Vojvodine Srpske. Atanasije Karamata učestvovao je u radu Odbora i postao njegov kasir (blagajnik). Kao gost u kući je bio i veliki srpski reformator Vuk Karadžić. U stanu vlasnika sačuvan je pokretni inventar koji potiče iz raznih perioda. Najveću vrednost ima zbirka portreta počev od Dimitrija do akademika Stevana i supruge mu Tijane, koja predstavlja dragocene primerke srpskog slikarstva od kraja XVIII veka do naših dana. U zbirci su zastupljeni Georgije Tenecki, Pavel Đurković, Uroš Predić, Pavle Vasić i drugi. Karamatina kuća predstavlja jedan od najznačajnijih spomenika kulture Zemuna i grada Beograda.
Župska crkva Blažene device Marije, ul. Veliki trg
Građena je od 1785. do 1795. godine na mestu prepravljene turske džamije. Sredinom XIX veka je restaurisana i definitivno oblikovana u stilu ampira s baroknim elementima. Svedoči o višekonfesionalnom sastavu zemunskih stanovnika. Iz istog vremena (1787) je jednospratnica Župskog ureda i stana župnika.
Gradski park
Na zemljištu bivšeg Kontumaca 1880. godine zasnovan je Mali park, koji je daljnim uređivanjem pretvoren u prvo šetalište u gradu – Gradski park.
Kontumacke crkve
Služile su verskim potrebama kontumacista, putnika koji su u Kontumacu izdržavali propisani karantin. Pravoslavnu crkvu sv. arhangela Gavrila, kao svoju zadužbinu, podigao je u stilu skromnije varijante baroka zemunski privrednik Teodor-Toša Apostolović. Njen ikonostas oslikali su 1830/31. godine zemunski umetnici Dimitrije Bratoglić i Konstantin Lekić.
Rimokatolička crkva sv. Roka sagrađena je 1836. godine prema planovima zemunskog graditelja Jozefa Felbera.
Lamartinov spomen-stub
U sredini prostora između dve crkve nalazi se kameno obeležje koje je postavljeno 1933. god. kad je proslavljena stogodišnjica boravka francuskog državnika i pesnika Alfonsa d`Lamartina koji se pri povratku s puta po Istoku zadržao i u tada pograničnom Zemunu.
Zemunska gimnazija
Monumentalna neorenesansna dvospratnica sagrađena je 1879. godine prema planovima zagrebačkog arhitekte Nikole Kolara za tadašnju Nižu realnu školu (osnovana 1858), koja otvaranjem viših razreda postaje Velika realka, danas Gimnazija. Kasnije, od 1914. do 1916.god. dograđen je noviji deo iste spratnosti prema planu koji je potpisan inicijalima V.R. Oblikovan je u duhu postsecesije tako da predstavlja jedno od prvih modernijih arhitektonskih ostvarenja u gradu. U zajedničkom glavnom ulazu na zapadnoj strani bloka nalaze se biste narodnih heroja Nade Dimić, bivše učenice Zemunske gimnazije i Trgovačke akademije, koju je uradio Kosta Angeli Radovani i spomen-ploča s imenima učenika srednjih škola, koji su poginuli u antifašističkom ratu 1941-1945. godine. Na prostoru između Gimnazije i Pešadijske kasarne 2004. godine na visokom postolju s prigodnim tekstom otkrivena je bronzana bista pesnika Branka Radičevića (1824-1853), rad vajara Milana Besarabića, nekadašnjeg profesora Zemunske gimnazije.
Gradska dečačka škola
Reprezentativna jednospratna zgrada građena je u slobodnom prostoru 1913/14. godine prema planovima uglednih arh. Viktora Kovačića i arh. Huga Erliha. Sve radove izveli su zemunski graditelji i zanatski majstori. Arhitektonska kompozicija je komponovana u duhu postsecesije osim dva ulaza s odlikama neoklasicizma. Ona u celini, uključujući visoki dvogubi krov i laternu sa satom, predstavlja značajno delo moderne arhitekture u proširenom jezgru starog Zemuna do 1918. godine. Danas je u njoj smeštena Osnovna škola «Svetozar Miletić», koja nastavlja tradicije osnovne škole koja početak vezuje za 1728. godinu.
Devojačka škola
U već obrazovanom Gradskom parku 1899.god. prema planovima arh. Janka Holjca, za postojeće ženske škole – Niža osnovna (1822), Viša devojačka (1884) i Ženska stručna škola (1894) – zemunski preduzimač Franja Jenč sagradio je samostalnu dvospratnicu. Oblikovana je u stilu istoricizma i savremenih arhitektonskih rešenja. Danas je koristi OŠ «Majka Jugovića», koja nastavlja tradicije Srpske škole iz XVIII veka.
Kuća Gine Vulka, ul. Glavna 18
Dugačka kuća s dvorišnim krilima, koja imaju arkade i otvoren trem, sagrađena je krajem XVIII veka i pripadala je imućnoj grčkoj porodici Vulko. Vremenom je prepravljena, ali je zadržala odlike svog vremena. Iznad kolskog ulaza sačuvana je spomen-ploča o poseti austrijskog cara Franca I i carice Zemunu 1817. godine. Carsku porodicu posetio je tada beogradski paša Marasili Ali-paša u čijoj je pratnji bio i srpski knez Miloš Obrenović.
Kuća sa sunčanim satom, ul. Glavna 23
Reprezentativna jednospratnica s ugaonim erkerom podignuta je 1823. godine i pripadala je grčkoj porodici Ziko. Na fasadi krila u Dubrovačkoj ulici nalazi se sunčani sat (1828) koji u sunčanim danima pokazuje mesno vreme. U kući je poslednje godine života proveo javni radnik, književnik i pravnik Jovan Subotić (+1886). Zaštićena zgrada, oblikovana u stilu ampira, ubraja se u najlepše u gradu.
Zavičajni muzej Zemuna u Spirtinoj kući, ul. Glavna 9
Visokoparterna zgrada podignuta je sredinom XVIII veka prema planovima bečkog arhitekte za vrlo imućnu i uticajnu privredničku porodicu Spirtas koja potiče iz Grčke Makedonije. U duhu vladajućeg romantizma oblikovana je u stilu pseudogotike. Arhitektonskim odlikama i bogatim enterijerom ona se izdvaja od tadašnjih kuća u gradu, čime se potvrđuje društveni položaj članova porodice čiji je član Pavle 1856.godine dobio plemićko zvanje i pravo na porodični grb. Godine 1970. zgrada je adaptirana, a u njoj je Zavičajni muzej (osnovan 1954) 1971. godine postavio prvu stalnu izložbu koja prikazuje prošlost Zemuna od njegovog nastanka (neolita) do prvih godina posle Drugog svetskog rata.
Zemunska pošta, ul. Glavna 8
Na mestu zgrade iz XVIII veka prema planovima gradskog inženjera Dragutina Kapusa 1896.god. sagrađena je jednospratnica u neorenesansnom stilu s dekorativnim elementima baroka. Opštim izgledom ubraja se u reprezentativne zgrade starog jezgra grada.
Zgrada štamparije Jove Karamate, ul. Glavna 7
Stambeno-poslovna jednospratnica podignuta na prelazu iz XVIII u XIX vek, a oblikovana je u stilu baroka s elementima klasicizma. Pripadala je poznatoj porodici Stefanović od Vilova. Prostorije u prizemlju su poslovne i u njima se nalazio hotel «Evropa», pa poznata, značajna štamparija Jove Karamate. Današnja zgrada je rekonstruisana i tom prilikom su vraćeni vremenom nestali ukrasi.
Kuća s hronogramom, ul. Gospodska 6
U centru grada u vreme austrijsko-turskog rata 1788. godine desio se veliki požar u kojem je izgorelo više kuća. Na mestu pređašnje kuće jevrejski trgovac Rafael Salamun Foli sagradio je jednospratnicu i iznad velike kapije ugradio je kamenu ploču s latinskim zapisom: «Ova kuća pretvorena u pepeo. Božjom pomoći i trudoljubivim radom vlalsnika ponovo je podignuta». Godina je skrivena, ona se dobija sabiranjem velikih brojnih slova – 1792. Kuća je vremenom prepravljena, ali je sačuvala više prvobitnih elemenata i stoga ima kulturno-istorijsku i ambijentalnu vrednost.
Kuća porodice Marković, ul. Gospodska 14
Mada porodica nije investitor, kuća se pripisuje Markovićima. Ugaona jednospratnica sagrađena je krajem XVIII veka, a dograđena 1801. godine. Pripada tipu građanskih stambeno-poslovnih kuća toga vremena. Oblikovana u duhu baroka i ampira. Ratne 1944. godine presečeno je pročelje tako da je narušena prvobitna kompozicija. I danas je u posedu značajne porodice čija su dva člana bili izborni gradonačelnici Zemuna: trgovac Stevan (1878-1884) i advokat Petar (1907-1914 i 1926-1930), koji je pisac prošlosti Zemuna, slikar i ekonom.
Zavetni krst Lazara Uroševića
U neposrednoj blizini, na raskršću s Magistratskih trgom, 1863. godine rentijer Lazar Urošević je zaveštao gradu mermerni krst s ogradom od kovanog gvožđa, koji je posvetio srpskoj braći i svojim roditeljima. Godine 2003. sve sakralne slike ponovo je uradio zemunski umetnik Milovan Krznarić.
Stari Magistrat, ul. Magistratski trg 3
Za proširene poslove Komunitetskog magistrata, prema planovima domaćeg graditelja Jozefa Felbera, od 1826. do 1832. godine sagrađena je klasicistička jednospratnica s plitkim središnjim rizalitom, koji se završava trouglastim zabatom. Simetričo oblikovana zgrada je 1836. god. dogradnjom proširena na jednom krilu. Mada je time izmenjena prvobitna koncepcija, zgrada zvana novi Magistrat, sada stari, predstavlja antologijski primerak klasicističke arhitekture Zemuna. Posle 1871. godine zgradu je koristio Kotarski (Sreski) sud. Sad je sedište Centralne otadžbinske uprave Srpske radikalne stranke.
Stara Carinarnica, ul. Zmaj Jovina 26
Na mestu pređašnje prizemljuše iste namene 1781. godine podignuta je na obali Dunava ugaona jednospratnica oblikovana u stilu klasicizma s karakterističnim trouglastim zabatom (timpanonom) iznad krovnog venca u sredini glavne fasade gde je i lučno zaobljen kameni portal. Zgrada je bila jedna od najvećih u tada pograničnom Zemunu, uz nju su se nalazili magazini Solare. Danas se koristi za stanovanje, skladištenje i ugostiteljstvo.
Ičkova kuća, ul. Bežanijska 18
Podignuta je 1793. god. sa spratom koji je formiran od visoko mansardnog krova i ubraja se u zgrade iz prelaza baroka u klasicizam. U njoj se nalazila gostionica sa svratištem za ljude, konje i zaprežna vozila, kasnije pod nazivom «Kod Kraljevića Marka». U njoj je boravio trgovac i posrednik između beogradskih, solunskih i drugih trgovaca Petar Ičko, koji je posle uvođenja dahijske uprave prebegao u austrijski pogranični Zemun. Od 1802. godine je jedna od značajnih ličnosti u pripremanju Prvog srpskog ustanka 1804.god. U oslobođenoj Srbiji Petar Ičko je diplomata i 1806. godine je s Portom zaključio mir. Posle požara (1982) zgrada je temeljno rekonstruisana.
Svetotrojičina crkva, ugao ulica Svetotrojičine i Dobanovačke
Nalazi se u Gornjoj varoši, prvom predgrađu Zemuna koje je zasnovano u poslednjoj deceniji XVIII veka. Crkva manjih dimenzija, na mestu pređašnje skromne bogomolje, sagrađena je 1842. god. prema planovima domaćeg graditelja Jozefa Felbera. Ikonostas je oslikao zemunski slikar Živko Petrović, sin kovačkog majstora Jovana, koji je obavljao zanatske poslove za ustaničku Srbiju. U hramu su sačuvani izvesni kultni predmeti, među kojima su ratarski i zidarsko-tesarski esnafski barjaci. U sastavu crkve 1799. god. osnovana je Srpska škola. Njenu parternu zgradu iz 1872. godine danas koristi Osnovna škola za odrasle.
Pravoslavna crkva u Batajnici
Batajnica, nekadašnje selo, pa prigradsko naselje od 1971. godine je sastavni deo Zemuna i užeg područja grada Beograda. U centru naselja je pravoslavna crkva podignuta 1780. god. u skromnijoj varijanti baroka, karakterističnoj za crkve u bivšoj Vojnoj granici. Prestone ikone na oltaru radio je slikar Teodor Kračun (XVIII v.) značajni predstavnik srpskog baroka u Vojvodini. U blizini crkve su spomenik Palim borcima 1941-1945. godine, rad umetnice Ljubinke Savić-Grasi i spomen-obeležje koje podseća da je 101 Batajničanin stradao u vreme Prvog svetskog rata 1914-1918.godine.
Sinagoga, na uglu ulica Preke i Rabina Alkalaja 5
Na mestu stare sinagoge aškenaski Jevreji 1850. godine podigli su novu koja je oblikovana u duhu romantizma. Pored sinagoge nalazi se prizemnica bivše jevrejske škole. Sinagoga je retko sačuvani spomenik koji podseća na nekad značajnu jevrejsku koloniju, koja je imala važnu ulogu u privrednom i urbanom razvoju Zemuna.
Zemunsko groblje na Gardošu
U neposrednoj blizini Kule, na njenoj severnoj strani, su ostaci severnih odbrambenih bedema pograničnog grada iz 1841. godine koji su ujedno i južna ograda groblja koje je zasnovano oko 1740. godine i postalo počivalište pravoslavnih, katoličkih i jevrejskih građana. Na groblju se nalazi niz spomenika i obeležja, koji podsećaju na značajne ličnosti iz političke, privredne i kulturne istorije grada. Najstariji spomenički objekat je katolička kapelica koja je podignuta u vreme osnivača groblja. Na njenoj fasadi postavljene su spomen-ploče, među kojima i jedna posvećena komandantu Zemuna F.N. Červinki (+1824). Druga ploča ima secesijski duboki reljef Hrista, rad Rudolfa Valdeca.
Hariševa crkva sv. Dimitrija
Grčke trgovačke porodice Petrović-Haris sagradile su je u srpsko-vizantijskom stilu 1874-76. godine prema planovima poznatog arh. Svetozara Ivačkovića. Slike na niskom ikonostasu radio je Pavle Simić. Ispod crkve je kripta članova u svoje vreme poznate porodice. U ograđenoj porti sahranjeni su ostaci dvadeset Zemunaca, pripadnika Narodno-oslobodilačkog pokreta, koji su stradali u ustaškom logoru u Staroj Gradiški (1944). U blizini je kosturnica i nadgrobnik koji je Opština grada Zemuna 1928. god. podigla «Poginulim i umrlim srpskim borcima za vreme Prvog svetskog rata». U severozapadnom delu groblja je zajedničko počivalište Žrtava fašističkog terora u kojem je sahranjeno nekoliko hiljada logoraša s bivšeg beogradskog Sajmišta na levoj obali Save i stela sa imenima nastradalih zemunskih Jevreja od 1941. do 1945. godine.
Kuća Dimitrija Davidovića, ul. Glavna 6
Prvobitno stambena jednospratnica na uglu s Davidovićevom ulicom, podignuta je u trećoj trećini XVIII veka u skromnijom varijanti građanskog klasicizma. Prema predanju u njoj je 1789. godine rođen Dimitrije Davidović, novinar, diplomata, državnik, pisac Sretenjskog ustava, otac srpske štampe. Prilikom obeležavanja jubilarne proslave pokretanja prvog srpskog dnevnika «Novina serbskih» – 1985. god. na zgradi je postavljena mermerna spomen-ploča. Na Keju oslobođenja 1989. god. otkrivena je bronzana bista velikana, rad nepoznatog autora, kojom je obeležena 200. godina od njegovog rođenja.
Zgrada Skupštine opštine Zemun, Magistratski trg 1
Na mestu Gradske kuće izgorele 1867. godine, prema projektu gradskog inženjera Dragutina Kapusa, sagrađena je 1886. god. jednospratnica gradske uprave-Gradskog poglavarstva Zemuna, koji je u to vreme imao status slobodnog grada. Monumentalna i reprezentativna zgrada sa središnjim rizalitom ukrašena stubovima, balkonom i kubetom sa satom, oblikovana je u duhu neorenesanse. Međutim, 17. aprila 1944. godine pogođena je bombom angloameričke ratne avijacije. Generalno je obnovljena prema planovima iz 1946. god. beogradskog arh. Rajka Tatića. Zgrada je do 1949. god. proširena do Preradovićeve ulice, dozidan je drugi sprat s novom krovnom konstrukcijom i izmenjenim središnjim rizalitom s glavnim ulazom. U svečanoj sali su freske slikara Đurđa Teodorovića, a u dva hola – veliki mozaici umetnika-slikara Milana Jovanovića.
Zemunski kej na Dunavu
Radi odbrane od visokih vodostaja reke od 1886. do 1889. godine izgrađena je obaloutvrda i početkom 90-tih godina XIX veka Kej postaje drugo šetalište Zemuna. Kasnije je nivo nasipa povišen i u posleratnom periodu uređivane su obala i zelene površine do hotela «Jugoslavija», a izgradnjom Novog Beograda ona je spojena s levom obalom Save. Na Keju je i poznati zemunski restoran «Venecija». Na suprotnoj strani Dunava je Banat, a u sredini je Veliko ratno ostrvo.
Veliko ratno ostrvo na Dunavu
Nastalo je taloženjem reke Dunava na ušću sa Savom. Pominje se u borbama oko Beograda 1521., 1688., 1717., 1788/89. itd. Na ostrvu su bašte Poljoprivrednog gazdinstva i građana, kao i stanište retkih ptica. U vreme sezone kupanja (jun-septembar) koristi se nadaleko poznata peščana plaža «Lido» na severnom delu ostrva prema Zemunu.